I jo pódym z juhasami, pódym hań.

Przekozali nom zwycaje łobycaje łojcowie

cemuz ło nif nie zbacujom, nie zbacujom synowie

Tą starą, góralską przyśpiewką, rozpoczeliśmy wydarzenie, które miało na celu uczczenie pamięci naszych przodków. Ludzi, którzy tworzyli Jaworki, Białą i Czarną Wodę, naszych bliskich, rodzinę, sąsiadów, osoby, które pracowały społecznie dla dobra nas wszystkich. Bo to właśnie oni, nasi przodkowie, karczowali lasy, tak by kolejne pokolenia mogły zamieszkać na przygotywanych przez nich terenach, pracować i hodować bydło czy owce. To dzięki nim powstała świątynia,w której dziś modlimy się i o którą dbamy.

Tą starą, góralską przyśpiewką, rozpoczęliśmy wydarzenie, które miało na celu uczczenie pamięci naszych przodków. Ludzi, którzy tworzyli Jaworki, Białą i Czarną Wodę, naszych bliskich, rodzinę, sąsiadów, osoby, które pracowały społecznie dla dobra nas wszystkich. Bo to właśnie oni, nasi przodkowie, karczowali lasy, tak by kolejne pokolenia mogły zamieszkać na przygotowanych przez nich terenach, pracować i hodować bydło czy owce. To dzięki nim powstała świątynia, w której dziś modlimy się i o którą dbamy.

W celu uczczenia tych osób, zamiast zniczy, które tradycyjnie palimy na grobach, rozpaliliśmy ognisko – góralską watrę, znak pamięci, o naszych bliskich zmarłych.  Następnie połączyliśmy się w modlitwie, a kolejnym punktem programu było przywitanie gości i pokaz krótkiego niemego filmu nakręconego przez pana Jerzego Jogałłę z panią Anną Porębską.

W dalszej części spotkania, poprosiliśmy  panią Barbarę Węglarz, dyrektor Muzeum Pienińskiego o jej wystąpienie i przytoczenie opowieści o babci Matronie Gieras – personie, która stała się przyczynkiem do tego spotkania, a którą wielu z obecnych na wydarzeniu, znało osobiście.

Podczas wydarzenia wspomnieliśmy osoby, szczególnie zapamiętane w społeczności. Podczas pierwszych „Zaduszek Babci Matrony“ wspominaliśmy:

Osoby związane z parafią w Jaworkach:

Zdjęcie: wikipedia

• Antoniego Nieć – organistę, który po tym, jak zabrakło cerkiewnego chóru, trzymając na kolanach akordeon, a później grając na fisharmoni, dbał o oprawę muzczyną podczas mszy. Pan Antoni, mimo iż nie znał nut, miał słuch absolutny,a dotego dysponował przepięknym głosem. Dzięki temu, mógł oprócz pracy zawodowej –gdzie wykonywał pomiary na IMUZ-ie, towarzyszyć w jaworskiej świątyni swoim śpiewem i muzyką. Dodatkowo trzeba nadmienić, że Pan Antoni zajmował się dokumentację budowy pierwszego wodociągu zbudowanego w Czarnej Wodzie. Wodociąg ten został zbudowany przez spółkę wodną, której założycielem był Szymon Karpiak, a do której należało kilkanaście rodzin z Czarnej Wody. Wraz z Panem Antonim, wspominamy również jego żonę – Marię, z pochodzenia Rusnaczkę.
• ks. Ciastoń – pierwszy powojenny proboszcz w Jaworkach, który  jednoczył ludzi i zadbał o to, by wyposażenie pozostawiono i ocalono w oryginalnym stanie.
• Wincenty Gardoń – kościelny, którego wielu z nas wciąż pamiętało  oraz Andrzej Rychtarczyk – dzięki któremu udało się wyremontować dach kościoła.

Osoby związane z OSP Jaworki:

• Jan Krzyśko  – dawny komendant, a później prezes OSP Jaworki. Człowiek, który potrafił poznawać, jednać, gościć ludzi. Zawsze w nienagannym mundurze, słynął z gościnności, serdeczności i humoru.

Sołtysów:

• Józef Gąsienica – pierwszy sołtys, który zainicjował pierwszy redyk wiosenny – czyli miysanie łowiec
• Józef Ziemianek
• Bronisława Dziurna
• Franciszek Królczyk
• Filip Ikoniak i jego żona Zofia – „pani Zosia”
• Władysław Waligóra
• Michał Skalniak

Ponieważ, nie byłoby naszej wsi takiej, jak teraz bez baców, juhasów, wspominaliśmy też :

• Stanisława Strama „Marusyinka”,
• Jana Zapotocznego,
• Józefa Zapotocznego,
• Władysława Zubek,
• Stanisława Stróżczyka,
• Józefa Stocha,
• Franciszka Bobaka,
• Wojciecha Bobaka,
• Józefa Pawlikowskiego,
• Stanisława Furczoń ze Saflor,
• Jana Muchę,
• Jana Gromadę, ojcieca obecnego bacy Wojtka Gromady, którego wszyscy dobrze znają,

oraz bardzo charakterystyczną postać, Stanisława Szlagę – hodowcę owiec, który woził mleko do mleczarni i lubił śpiewać „Gdzie się podziały te cudne wieczory…”

Pracowników mleczarni:

• Franciszek Piestrzyński – kierownik mleczarni,
• Józef Chrobak – niedawno zmarły – palacz,
• Józefa Ewangelista,
• Krystyna Gardoń,
• Helena Garwol,
• Ewa Kulig,
• Maria Szlaga, Jan Kasprzak – stróże,
• Józef Łazarczak „Jóźko”  który  był też kierowcą autobusu.

Pracowników  IMUZ-u:

• Włodzimierza Karkoszka, którego osoba wiąże się z początkami IMUZ-u,
• Michała Skalniaka,
• Michała Hebdę,
• Marcina Kulig,
• Antoniego Nieć.

„Ludzi lasu“ – leśników, gajowych, przyjaciół zieleni:

• Józefa Laburdę – gajowego,
• Jana Tokarza,
• Jana Ziemianka,
• Władysława Gumulaka,
• Stefana Gąsienicę,
• Mariusza Dulaka „Kucię”,
• Jana Stawiarskiego,
• Bolesława Sajdaka,
• Andrzeja Polakiewicza,
• Aleksandra Kanclerskiego,
• Marian Węglarz „Jonek”,
• Jana Kulig,
• Jana Dulak – pilarz,
• Władysława Stawiarski,
• Antoniego Hebda,

Wspominaliśmy też ludzi, którzy odeszli zdecydowanie za wcześnie i nagle:

• Filipa Węglarza,
• Marcina Szczepaniaka-  „Gacia” – goprowca, motocyklistę, duszę towarzystwa.
• Bogumiła Królczyka,
• Aldonę Lenarsson,
• Grzegorza Dziurnego,
• Tomasza Garwola,
• Bronisławę zd. Malinowską,
• Jacka Szczepaniaka,
• Adama Kulig,
• Marię Ikoniak,
• Ryszarda Smagę,
• Małgorzatę Gardoń,
• Annę Bulak,
• Piotra Tokarczyka,
• Józefa Gardonia,
• Edwarda Gąsienicę,
• Jana Malinowskiego,
• Jana Gąsienicę,
• Czesława Krzyśko,
• Krzysztofa Łazarczaka,
• Stanisława Kołodziejskiego – artystę, człowieka wrażliwego na piękno, gospodarz wiatraka.
• Andrzeja Janczura,
• Andrzeja Lichonia,
• Adama Tokarczyka,
• Władysława Dziurnego,
• Kingę Zawiślak,

 i aniołów, którzy są teraz w niebie.

Podczas wydarzenia wspomnieliśmu tez ludzi, którzy zmarli w ostatnich latach z rodów:

Karpiaków, Ikoniaków, Janczurów, Rychtarczyków, Łazarczaków, Szczepaniaków, Węglarzy, Kuligów, Piestrzyńskich, Tokarczyków, Szołtysików, Dulaków, Malinowskich, Sajdaków, Skalniaków, Smagów, Kasprzaków, Gąsieniców, Bielskich, Królczyków, Waligórów, Lichoniów, Szlagów, Drobotów, Ziemianków, Nieciów, Krzyśków, Kwaśniców, Bożków, Rozworów, Gumulaków, Laburdów, Stawiarskich, Polakiewiczów, Ligasów, Tokarzów, Niewiadomych, Garwolów, Gardoniów, Barnowskich, Porębskich, Gałysów, Dziurnych, Szpeków, Bandyków, Maciasiów, Mazurków, Hebdów, Majerczaków, Jagiełłów, Karkoszków, Burciów, Gierasów, Nawalanych, Barniaków, Błażusiaków, Ewangelistów, Ziemianków, Chrobaków i wielu wielu innych.

Serdecznie dziękujemy gościom obecnym na wydarzeniu, a w szczególności:

• Pani Sołtys – Annie Szołtysik z mężem
• Pani Barbarze Węglarz – dyrektor Muzeum Pienińskiego im. Jozefa Szalaya  w Szlachtowej,
• Panu Wiktorowi i Annie Korczakowskim

oraz przedstawicielom Stowarzyszenia na Rzecz Promocji i Rozwoju Jaworek.

Serdecznie podziękowania kierujemy również do:

• Dawida Rychtarczyka za rozpalenie ogniska i czuwanie nad ogniem podczas dzisiejszej imprezy.
• Przedstawicielkom KGW Jaworki,
• Ireny Stopy – za gawędę

Wydarzenie zorganizowane zostało przez Fundację Zapomniany Świat z siedzibą w Białej Wodzie,  przy współpracy ze Stowarzyszeniem na Rzecz Promocji i Rozwoju Jaworek oraz Muzeum Ziemi Sądeckiej reprezentowanym przez dyrekcję Muzeum Pienińskiego im. Jozefa Szalaya w Szlachtowej.

Projekt został sfinansowany ze środkw Wojewodztwa Małopolskiego za pośrednictwem Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju Podkarpacia „Pro Carpatia”.

Od zarania dziejów, ludzkość upamiętnia swoich przodków, dając temu wyraz w wspominkach, modlitwie i tradycyjnych obrzędach. Tuż przed pierwszym listopada – 25.10.2025 roku, @Fundacja Zapomniany Świat, wraz z pomysłodawczynią projektu – Agnieszka Stopka, ma zaszczyt zaprosić Państwa na wołoskie spotkanie teraźniejszości z przeszłością – Zaduszki u Babci Matrony.

Zaduszki u Babci Matrony, są okazją do wspólnego spotkania mieszkańców Jaworek i wspominek tych, którzy odeszli – zasłużonych obywateli, sąsiadów, przyjaciół, duchowych przewodników i nauczycieli życia. To oni bowiem spajali naszą społeczność, dbali o zachowanie tradycji i ukształtowali nas takimi, jakimi dziś jesteśmy. Wielu z nich, pełniło w naszej społeczności istotne, nigdy do końca nie nazwane role – to do nich zwracaliśmy się po pomoc, dobre słowo czy radę.

Nasze spotkanie, swoją obecnością uświetni Pani Barbara Węglarz, która przytoczy wywiad z Matroną Gieras. Z tego miejsca, chcielibyśmy zachęcić wszystkich chętnych, do przygotowania i przedstawienia sylwetek osób, które w sposób szczególny zapisały się w Państwa pamięci. (Czynną chęć udziału we wspominkach należy zgłosić mailowo na adres: info@fundacja-zs.pl lub telefonicznie pod numerem 788-751-345 – Agnieszka Stopka.)

Realizacja projektu ma na celu upamiętnienie zmarłych oraz pokazanie nadchodzącym pokoleniom, jak istotne dla lokalnej ludności są pro-społeczne zachowania, niejednokrotnie oparte o wolontariat.

Wydarzenie „Zaduszki u Babci Matrony” rozpocznie się o godzinie 18:00, po Mszy Św. W Jaworkach. Spotykamy się przy Remizie OSP Jaworki i tam bedziemy kontynuować. Wydarzeniu towarzyszyć będą wspólne śpiewy przy ognisku i poczęstunku. Za pomoc przy realizacji projektu dziękujemy: Stowarzyszeniu na Rzecz Promocji i Rozwoju Jaworek oraz Muzeum Pienińskiemu.

Zapraszamy wszystkich mieszkańców Jaworek!

Realizatorem projektu jest Fundacja Zapomniany Świat, a projekt został sfinansowany ze środków Województwa Małopolskiego za pośrednictwem Stowarzyszenia „Pro Carpathia”.

W minioną sobotę, odbyło się niezwykłe wydarzenie. W murach
Pienińskiego Muzeum im J. Szalaya, które udostępniło swój lokal,
zabrzmiała muzyka i śpiew, a zebrani goście połączyli się we wspólnym
koncertowaniu.

Uroczyste spotkanie z Muzyką Pienin zostało zorganizowane w ramach
premiery i promocji płyty Jana  Malinowskiego –  „Haledroka”, której
nagranie zostało zrobione dzięki projektowi, który zrealizowała pani
de Lehenstein Werndl wraz koleżanką Elżbietą Maślerz.  W ten
niezapomniany, jesienny wieczór, mieliśmy okazję bliżej zapoznać się z
sylwetką twórcy, usłyszeć Pieśni Pienińskie w wykonaniu zespołu
regionalnego im. Jana Malinowskiego oraz zaproszonych gości  –
senatora Jana Hamerskiego, Agnieszki Stopki, Izabeli de Lehenstein
Werndl oraz Marii Kowal – to przede wszystkim!

Wspólnemu śpiewowi, towarzyszył profesjonalny, instrumentalny podkład
muzyczny, a wielu z przybyłych gości przywdziało stroje regionalne.
Ilość zgromadzonych, jednoznacznie wskazuje, jak ważne dla mieszkańców
są wydarzenia, które dbają o to, by żadne z elementów kultury regionu
nie zostały zapomniane. W tym miejscu należy wspomnieć, że publikacja
i nagranie płyty, mogły mieć miejsce dzięki współpracy z Narodowym
Instytutem Muzyki i Tańca w ramach programu Muzyka Tradycyjna –
Publikacje Fonograficzne.

Realizacja projektu, nie odbyłaby się bez wielkiego zaangażowania Pań
– Izabeli de Lehenstein Werndl, Elżbiety Maślerz i  Marii Kowal. To
właśnie one, dzięki swojej miłości do Pienin, tradycji i folkloru
doprowadziły do realizacji projektu, który otrzymał wsparcie Starostwa
Powiatowego Nowy Targ, Centrum Kultury, Sportu i Promocji w Szczwnicy
i Muzeum im J. Szalaya zarządzanego przez Panią Barbarę Węglarz.

Z ramienia Fundacji Zapomniany Świat, na zaproszenie Pani Dyrektor
Muzeum Barbary Węglarz, udział wzięły – Prezes Fundacji Barbara Janczaruk, oraz Agnieszka Stopka, która specjalnie na to wydarzenie przygotowała kilka nut/przyśpiewek szczawnickich, które zapisał Oskar Kolberg podczas swoich pobytów w tym regionie.

Ponadto, wydarzenie uświetniły liczne opowieści i wspominki, a o
wspaniałe przysmaki  zadbały  panie z Koła Gospodyń Wiejskich w
Jaworkach. Dziękujemy za ten wspaniały wieczór.

Wydarzenie, podczas którego nastąpiło uroczyste odsłonięcie dwóch tablic poświęconych historii i kulturze nieistniejącej dziś wsi założonej na prawie wołoskim – Białej Wody, miało miejsce w ramach projektu „Szlakiem kultury wołoskiej przez Białą Wodę” i było skierowane do przewodników oraz wszystkich, którzy zajmują się promowaniem turystyki na terenie Małych Pienin. 

Serdecznie zachęcamy do zobaczenia spotu na naszej stronie na FB

https://www.facebook.com/100085047115887/videos/1856856691388757

Był to zarazem kulminacyjny punkt projektu „Szlakiem kultury wołoskiej przez Białą Wodę”, którego głównym realizatorem jest grupa nieformalna Karpackiej Inicjatywy Lokalnej funkcjonująca pod nazwą: „Poszukiwacze źródeł historii i kultury Karpat: Justyna Cząstka – Kłapyta, Anna Mikołajczyk-Szarek i Agnieszka – Chachuła. Patronat nad projektem pełni Fundacja Zapomniany Świat z Jaworek, której prezeską jest rodowita i jedna z ostatnich nielicznych mieszkanek Białej Wody. Partnerami projektu zostali: PTTK Szczawnica, Nadleśnictwo Krościenko, Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK w Krakowie.

Projekt miał na celu przywrócenie pamięci o historii i kulturze byłych mieszkańców Białej Wody, którzy zostali wysiedleni w latach 1945-1950. Jedna z tablic znalazła się u wylotu Rezerwatu Biała Woda. Druga udostępniona jest tymczasowo na wystawie w Muzeum Pienińskim im. J. Szalaya w Szlachtowej, do czasu, gdy zostaną zebrane fundusze na stworzenie architektoniki do tablicy (plan na 2025 rok). Realizatorem treści i grafiki tablic jest dr hab. Piotr Kłapyta z Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ., autor badań i artykułów dotyczących ewolucji osadnictwa wołoskiego w Karpatach. Projekt ten, którego koncepcję stworzyła badaczka kultury muzycznej Rusinów karpackich i Wołochów dr Justyna Cząstka-Kłapyta, wykładowca na Uniwersytecie Jagiellońskim podkreśliła w swojej przemowie powitalnej – miał na celu dowartościować w ostatnich
latach coraz częściej już przypominane dziedzictwo rusińsko-wołoskie na pograniczu Pienin
oraz przyczynić się do zwiększenia świadomości lokalnej ludności o unikalnych na skalę
Karpat wartościach krajobrazowo-przestrzennych, także kulturowych pozostawionych przez
pierwszych i późniejszych mieszkańców tych terenów. Uroczystość odsłonięcia tablic odbyła
się w zamkniętym gronie łącznie 33 osób. Uroczystego odsłonięcia dokonali gospodarze terenu
Jan Czaja nadleśniczy Nadleśnictwa Krościenko oraz ostatnia rodowita mieszkanka Białej Wody
Barbara Janczaruk.

Wśród zaproszonych gości byli m.in.: Krzysztof Staszewski ze Stowarzyszenia „Pro Carpatia”, Barbara Węglarz dyrektorka Muzeum Pienińskiego im. J. Szalaya w Szlachtowej, Anna Szołtysik – sołtyska Jaworek, Kazimierz Liszka z Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, Piotr Krzywda – krajoznawca, przewodnik górski i autor przewodników karpackich, Jan Stopka – prezes Fundacji „Górom” i zasłużony dla działań na szlaku kultury wołoskiej. Uroczystość uświetnili także goście z sąsiednich, pokrewnych kiedyś Białej Wodzie wiosek Rusińskich na Słowacji: Martin Karaś – prezydent Rusinów na Słowacji i dyrektor Regionalnego Stowarzyszenia Kultury Stara Lubowla Lubovna któremu towarzyszyli: p. Ewa Kolarowa – prezeska Odboru Kultury Stara Lubowla Lubovna oraz zespół „Majdan” czterech rusińskich śpiewaków z Litmanowej pod wodzą Michała
Wisłockiego. I to właśnie dzięki nim w Białej Wodzie po przeszło 70 latach pierwszy raz
zabrzmiały rusińskie spywanky i modlitwy.

Po zakończeniu oficjalnej części wydarzenia goście wyruszyli na historyczno kulturowy spacer przez dolinę Białej Wody, którą poprowadził ze swoja gawędą Piotr Kłapyta – autor treści i grafiki plansz. Kulturę Białej Wody przywołały żywe obrazy towarzyszące odsłonie drugiej tablicy, która w przyszłości znajdzie się w środku doliny na stałe.

Była to scenka przędzenia na kądzieli oraz śpiewy rusińskie z tego regionu w prezentacji etnomuzykolog Izabelii de Lehenstein Werndl, które prezentowały się w strojach z Osturni – najdalej na Zachód w Europie wysuniętej wsi rusińsko-wołoskiej. Nie zabrakło przemówienia dyrektorki Muzeum Pienińskiego im. J. Szalaya w Szlachtowej – Barabary Weglarz, która opowiedziała zgromadzonym o strojach dawnych mieszkańców. Symbolicznie tą różnorodność etniczną w jedności kulturowej całego łuku Karpat symbolizowały stroje organizatorów: osturniańskich i białowodzkich Rusinów tzw. Cotaków oraz z regionu Maramuresz, gdzie pierwszy raz żywioł wschodniosłowiański zasymilował się z romańskim.

Na zakończenie uroczystości Koło Gospodyń Wiejskich w Jaworkach wraz z Anną Kitą i Bogdanem Siodła z pensjonatu Jasielnik zorganizowało poczęstunek dla gości. Całość wydarzenia filmował w formie wolontariatu Krzysztof Krzyżanowski – pionier filmów etnicznych w Polsce poświęconych mniejszością etnicznym, w tym karpatorusinom.

Dzień wcześniej, w ramach promocji zbliżającego się wydarzenia zostało przeprowadzone przy wsparciu PTTK Szczawnica szkolenie dla przewodników beskidzkich i tatrzańskich, które poprowadził przewodnik beskidzki dr hab. Piotr Kłapyta. Przewodnicy mieli okazję poznać genezę osadnictwa wołosko- ruskiego, odkryć miejsca po dawnych zabudowaniach z użyciem aplikacji mobilnej oraz opowieści o prywatnych historiach z życia dawnych mieszkańców. Przewodnik akcentował wiele nazw zachowanych w miejscowej toponomastyce i w nazwiskach byłych mieszkańców, które pochodzą z języka rumuńskiego i rusińskiego.

Dzięki projektowi uzyskaliśmy kolejny ważny, a nawet kluczowy punkt na Szlaku kultury wołoskiej, gdyż Biała Woda z okolicznymi wsiami, Czarną Wodą, Jaworkami i Szlachtową stanowiły najdalej na Zachód w Polsce wysuniętą enklawę zamieszkałą przez pierwotnie prawosławnych pasterzy wołoskich.

Jest to projekt edukacyjno – turystyczny finansowany ze środków Rządowego Programu
Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021 – 2030 za pośrednictwem
STOWARZYSZENIA „PRO CARPATHIA”. Głównym celem projektu było stworzenie 2 tablic
historyczno- kulturowych poświęconych pamięci tej byłej wsi i całego tego mikroregionu
Pienin oraz przeprowadzenie dwóch wycieczek edukacyjnych po Białej Wodzie.

W realizacje Karpackiej Inicjatywy Lokalnej zaangażowała się grupa mieszkanek Pienin: dr Justyna Cząstka-Kłapyta (autorka projektu), która od ponad dwudziestu lat prowadzi naukowe badania etnomuzykologiczne i etnologiczne Karpatorusinów na Słowacji, w Polsce i na Ukrainie, Anna
Mikołajczyk-Szarek i Agnieszka Chachuła, które rok wcześniej, również w ramach Karpackiej Inicjatywy Lokalnej realizowały projekt filmu o historii i kulturze byłych mieszkańców tego wyjątkowego zakątka polskich Karpat „Biała Woda-zapomniana wieś”(na kanale you tube). Patronem projektu jest Fundacja Zapomniany Świat z Jaworek, którą założyła jedna z ostatnich
rodowitych mieszkanek Białej Wody-Barbara Janczaruk. Partnerami są: PTTK Szczawnica, Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK w Krakowie oraz Nadleśnictwo Krościenko. Realizatorem treści i grafiki tablic jest dr hab. Piotr Kłapyta z Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ., geomorfolog i autor badań dotyczących ewolucji osadnictwa wołoskiego
w Karpatach z którym wiąże się ten projekt „Szlakiem kultury wołoskiej przez Białą Wodę”. Autor opracowania tablic poprowadzi także edukacyjną wycieczkę szkoleniową dla aktywnych górskich przewodników pienińskich, a dzień później dla specjalnie zaproszonych gości.

Biała Woda, podobnie jak położone w jej najbliższym sąsiedztwie: Czarna Woda, Jaworki, Szlachtowa oraz setki innych wsi w Karpatach i na Bałkanach przeżyły na przełomie XV i XVI wieku kryzys klimatyczny małej epoki lodowej związany z gwałtownym ochłodzeniem klimatu, który
zahamował możliwość rozwijania gospodarki rolniczej. Zasiedlone pierwotnie przez rolników karpackie wsie, opustoszały, a na miejsce pierwszych osadników zostali celowo sprowadzeni wyspecjalizowani w życiu w surowych warunkach klimatycznych oraz w działaniach militarno-strażniczych pasterze, zwani Wołochami, czy też Rusnakami, którzy do tej wsi zostali sprowadzeni z
sąsiednich wiosek położonych po drugiej stronie grzbietu Małych Pienin (historyczny Spisz), które od 1918 roku odcięte zostały granicą państwową.

Projekt ma przypomnieć i jakby ożywić w pamięci wykorzenione z tego terenu dziedzictwo usińsko-wołoskie, zwiększyć świadomość wartości dziedzictwa kulturowego które wnieśli Karpatorusini w kształtowanie kultury łuku Karpat m.in. ze względu na fakt, że przez biologiczno-kulturowe mieszanie z etnosami bałkańskimi byli oni nośnikami najstarszej i najbardziej archaicznej w Europie wieloaspektowej kultury pasterskiej (muzyka, strój, architektura, gospodarka itp.) sięgającej swoimi korzeniami do starożytnych tradycji Traków, Ilirów i Daków. Karpatorusini byli też do czasu wysiedleń etnosem dominującym w Karpatach Zachodnich i Wschodnich pod względem liczebnościowym. Nie można też zapomnieć o wartościach jakie pozostawili m.in. w krajobrazie
przestrzennym i w topografii Pienin. Efekty wspomnianych tutaj działań promocyjnych będzie można śledzić z końcem października bieżącego roku, a także m.in na stronie facebooka: Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju i Promocji Podkarpacia, Biała Woda-zapomniana wieś, oraz na stronach: Fundacji Zapomniany Świat, PTTK Szczawnica, COTG PTTK, Nadleśnictwa Krościenko.

Jest to Karpacka inicjatywa lokalna sfinansowana jest ze środków Rządowego
Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030 za
pośrednictwem Stowarzyszenia „Pro Carpathia”.

Głównymi organizatorami projektu jest Grupa Nieformalna Karpackiej Inicjatywy Lokalnej (Justyna Cząstka-Kłapyta, Agnieszka Chachuła, Anna Mikołajczyk-Szarek), a współorganizatorami: PTTK Szczawnica, Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK oraz Nadleśnictwo Krościenko. Autorką projektu jest dr Justyna Cząstka-Kłapyta – wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jest to projekt edukacyjno-turystyczny, który zostanie sfinansowany ze środków Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030 za pośrednictwem Stowarzyszenia „Pro Carpathia”.

W ramach projektu, zostaną opracowane dwie płyty poświęcone historii i kulturze dawnych mieszkańców osady Biała Woda. Jedna z nich znajdzie się u wylotu, a druga w środku doliny. Pierwsza z płyt będzie odnosić się do wartości kulturowo-historycznej – na płycie zostanie pokazana mapa osadnictwa wołoskiego Karpat polskich z zaznaczeniem wszystkich faz zasiedlenia tego obszaru w ciągu 300 lat. 

Druga płyta (umieszczona w środku doliny) będzie dotyczyć  opisu etnograficzno- muzycznego kultury duchowej i materialnej byłych mieszkańców tej wsi. Znajdą się tam również informacje na temat śladów  osadnictwa w krajobrazie przestrzennym – tzn.  terasy rolne, sieci starych dróg, średniowieczny układ łanowo-niwowy, ślady po fundamentach domów, zdziczałe sady. Treści te zostaną wzbogacone jedyną zachowaną  archiwalną fotografią (zrewaloryzowanej) widoku Białej Wody z lat 30. XX wieku ze Smolegowej Skały oraz innymi fotografiami Rusinów. Realizatorem treści i grafiki tablic będzie dr hab. Piotr Kłapyta z Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ.

Wierzymy, że realizacja tego projektu sprawi, że przywrócona zostanie pamięć, historia i kultura zapomnianej wsi Biała Woda, a tablice będą pełnić również element edukacyjny dla tych osób, które wybierają się z przewodnikami górskimi na wycieczki. Nasza inicjatywa ma na celu zwiększenie atrakcyjności turystycznej Białej Wody i sprawienie by stała się ważnym punktem na szlaku kultury wołoskiej. 

Spodziewamy się, że zaprezentowane u wylotu doliny i w środku Białej Wody plansze (tablice) dowartościują dziedzictwo rusińsko-wołoskie, oraz przyczynią się do zwiększenia wiadomości lokalnej ludności o wartości tutejszych zasobów turystyczno-kulturowych (ślady po byłych mieszkańcach obecne w krajobrazie Białej Wody oraz w tradycji górali Pienin i Gorców). 

Zakładamy również, że nasze działania, tak jak po każdym realizowanym przez nas projekcie, stworzą podwalinę do oddolnych działań ukierunkowanych na budowaniu zrównoważonej, transgranicznej turystyki – opartej na humanitarnych i ekologicznych wzorcach, która umocni w lokalnych działaczach postawy dążące do zachowania i twórczego przekształcania ekologicznych, przyrodniczych i kulturowych zasobów tego miejsca.

Liczymy również, że projekt, którego jesteśmy patronem, pozwoli na rozwijanie działań na polu aktywnej międzynarodowej polsko-słowackiej współpracy między różnymi organizacjami lokalnymi w zakresie badania dziedzictwa wołoskiego także w jego współczesnych odsłonach. 

Efekty realizowanych przez nas działań mają na celu ocalenie kultury, dziedzictwa i historii Białej Wody od zapomnienia oraz stworzenie dalszych podwalin pod współpracę mająca na celu edukację i popularyzowanie na szeroką skalę problematyk i akceptacji innych kultur i różnorodności językowych.

Odsłonięcie tablic odbędzie się 19.10.2024 roku.

W tym kontekście nie może dziwić, że to właśnie w naszym kraju powstał ruch społeczny „Solidarność”, w który zaangażowały się miliony Polaków, w znacznym stopniu przyczyniając się do upadku żelaznej kurtyny w 1989 roku. Rok ten stanowi także umowną datę początku procesu transformacji systemowej w Polsce i związanej z nią systematycznej budowy społeczeństwa obywatelskiego. Społeczeństwo obywatelskie jest rozumiane, nie tylko jako szereg oddolnych inicjatyw podejmowanych spontanicznie przez obywateli, ale także jako zjawisko tworzenia i wzmacniania sektora organizacji pozarządowych, działających w wielu sferach aktywności społecznej. Nierozerwalnie związane z funkcjonowaniem społeczeństwa obywatelskiego jest zjawisko rozwijania wolontariatu, zarówno w organizacjach pozarządowych, jak i w sferze instytucji publicznych.

Społeczeństwo polskie wielokrotnie pokazało, że umie się zmobilizować.  Przykłady tego mieliśmy w zjawiskach takich jako COVID-19, czy fala uchodźców z Ukrainy.  Wolontariat doraźny lub akcyjny jest w Polsce oceniany pozytywnie i pod tym względem nie odstajemy od krajów Europy Zachodniej. Według danych za rok 2021 „61% organizacji angażuje wolontariuszy, w tym 41% robi to w sposób regularny, a 20% w sposób akcyjny.

Na współpracy z wolontariuszami opiera się wiele akcji i inicjatyw. Nasza fundacja – Zapomniany Świat współpracuje obecnie z dwoma wolontariuszkami – Marią Peplińską, która od momentu zarejestrowania Fundacji, dba o jej wizerunek w mediach społecznościowych i Agnieszką Stopką, która w zeszłym roku szkolnym 2022/2023 w ramach wolontariatu udzielała lekcji języka polskiego dla obywateli Ukrainy, którzy mieszkają w Szczawnicy. „Dziś chcemy im bardzo podziękować. Bardzo cieszymy się, że są osoby, które pragną podzielić się swoimi umiejętnościami, czasem i wiedzą z innymi” – mówi Barbara Janczaruk, Prezes Fundacji, która podkreśla, że wszystkie działania Fundacji oparte są na wolontariacie, ponieważ Fundacja nie zatrudnia pracowników etatowych.

Mimo wielu pozytywnych aspektów, jakie niesie ze sobą wolontariat, badania pokazują, że „po raz pierwszy od ponad dekady obserwujemy spadek odsetki organizacji, które do swoich działań angażują wolontariuszki i wolontariuszy. W 2021 roku takich organizacji było 61% – tyle samo co w 2015 roku. Spadek obserwujemy też w przeciętnej liczbie osób, które organizacja angażuje na zasadach wolontariatu. W 2021 roku organizacja współpracowała przeciętnie z 5 wolontariuszkami i wolontariuszami, podczas gdy w 2015 roku takich osób było dwukrotnie więcej”.  Wyniki badań Klon/Jawor na koniec 2016 roku przedstawiają pogarszający się obraz skali wolontariatu. Autorzy raportu wskazują że w ciągu ostatnich 12 lat poziom mierzonego przez nich wskaźnika wolontariatu spadł z 24% do 20%.

W jaki sposób sprawić, by wolontariat na powrót okazał atrakcyjnym miejscem, w którym swoje miejsce mogą znaleźć wszystkie osoby, które decydują się dzielić się dobrem z innymi? Zadanie to nie jest łatwe, ale na pewno trzeba się nad nim pochylić, bo przybliżone w artykule fakty dają dużo do myślenia. Prezesi fundacji, w tym Barbara Janczaruk, są zgodni – uaktywnienie  polskiego społeczeństwa w tej sferze życia publicznego, sprawi, że wiele wspaniałych inicjatyw będzie mogło mieć miejsce.  

Film „Biała Woda – zapomniana wieś na szlaku kultury wołowskiej”

Projekt powstał w ramach Karpackiej Inicjatywy lokalnej finansowanej ze środków Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030 za pośrednictwem Stowarzyszenia „Pro Carpathia”.

EN

Today we are sharing a film „Biała Woda – a forgotten village on the Wallachian culture trail” with subtitles in English. We believe that the inscriptions will allow the descendants of Biała Woda, who often no longer speak Polish, to learn more about their roots and past. Enjoy!

The project was created as part of the Carpathian Local Initiative financed by the Government Program Civic Initiatives Fund NOWEFIO for 2021-2030 through the „Pro Carpathia” Association.

Kolejna część wydarzenia miała miejsce w Centrum Kongresowym w Szczawnicy – Dworku
Gościnnym, dzięki uprzejmości zarządu firmy Thermaleo Plus Sp. z o.o. To tam, odbyła się premiera filmu stworzonego przez Krzysztofa Krzyżanowskiego i Justynę Cząstkę-Kłapytę, głównych pomysłodawców i realizatorów projektu, wraz z wieloma innym osobami, bez których film ten by nie powstał. Na wydarzeniu obecni byli przedstawiciele duchowieństwa, autorzy projektu i gospodarze terenów – Tomasz Ciesielka – Sekretarz Miasta Szczawnica, Urszula Dulak – sołtys Jaworek, Bożena Solecka – radna gminy Szczawnica i mieszkanka Jaworek, oraz Michał Polaczyk – wiceprezes Związku Podhalan i Tomasz Hamerski – radny powiatu nowotarskiego. Autorzy, główni organizatorzy – grupa nieformalna Karpackiej Inicjatywy Lokalnej, w tym autorka projektu Justyna Cząstka-Kłapyta oraz współorganizatorzy; PTTK Szczawnica, Muzeum Pienińskiego im. Józefa Szalaya w Szlachtowej oraz patron projektu – Fundacja Zapomniany Świat. Podczas premiery wszyscy organizatorzy jednoznacznie wskazywali, że głównym celem, który przyświecał stworzeniu tego filmu, było ocalenie od zapomnienia kapitału historycznego i kulturowego oraz pielęgnowania tożsamości dawnych mieszkańców Białej Wody.

Pani Barbara Janczaruk, prezes Fundacji Zapomniany Świat mówiła, że przyszłość powinna być budowana na mocnych i solidnych fundamentach jaką daje nam wiedza o przodkach, i że jesteśmy zobowiązani zachować ją dla przyszłych pokoleń.

Gdy część oficjalnych przemów dobiegła końca, a sala ucichła, prowadzący, Pan Piotr Kłapyta zaprosił wszystkich na seans. Trwającą ponad godzinę projekcje zakończyła burza oklasków i podziękowania dla tych, którzy wystąpili w produkcji. Specjalne wyrazy wdzięczności zostały przekazane najmłodszym uczestnikom filmu oraz pani Helenie Łazarczak która jako jedna z nielicznych mieszkała w Białej Wodzie i była filmową przewodniczką po jej terenach.

W drugiej części wydarzenia miały miejsce również występy. Na specjalne zaproszenie
organizatorów, imprezę swoimi recitalami zaszczycili: Rusini z Kamionki – Martin Karaś i Marianna Żelazna oraz zespół Majdan z Litmanovej, który w swoim występie przedstawił repertuar typowy dla męskich śpiewów wykonywanych na wolnej przestrzeni Pienin, w czasie pracy na polanach, przy koszeniu traw lub wypasie owiec.

Trzecia część wydarzenia miała miejsce w Muzeum Pienińskim w Szlachtowej. Był to najmniej formalny czas, poświęcony głównie rozmowom, wspomnieniom oraz wspólnym śpiewom. Dzięki przybyłym na wydarzenie gościom, Muzeum wzbogaciło się o kopie zdjęć, które zaproszeni przynieśli ze sobą, a wiele osób miało okazję dowiedzieć się czegoś więcej o swoich korzeniach. O poczęstunek zadbały Gospodynie z Koła Gospodyń Wiejskich z Jaworek oraz Pan Zygmunt Gabryś, właściciel restauracji „U Zosi” w Szczawnicy.

Premiera filmu, która odbyła się w sobotę siódmego października nie była jedyną premierą filmu o Białej Wodzie. Już następnego dnia, w niedzielę ósmego października, dzięki uprzejmości sołtys Jaworek – Pani Urszuli Dudziak oraz Prezesowi Straży Pożarnej w Jaworkach, panu Władysławowi Krzyśko, wszyscy chętni mogli zobaczyć film „Biała Woda – zapomniana wieś na szlaku kultury wołowskiej” w budynku Straży Pożarnej.
Dwudniowa premiera filmu, która zgromadziła tak wielu znakomitych gości, mieszkańców, Łemków oraz ich przyjaciół jednoznacznie wskazuje, jak bardzo takie wydarzenia oraz filmy są potrzebne.
Możemy bowiem być obywatelami świata, ale poznanie swojej kultury, sztuki, obyczajowości i tradycji daje nam poczucie przynależności oraz przyczynia się do poczucia sensu i dobrostanu, które należą do podstawowych potrzeb ludzkich.

***
Projekt powstał w ramach Karpackiej Inicjatywy lokalnej finansowanej ze środków Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030 za pośrednictwem Stowarzyszenia „Pro Carpathia”.